Water en riolering in het stedelijk gebied zijn onlosmakelijk verbonden met het welzijn van inwoners, maar ook in toenemende mate een bron van zorg. Hoe het water boven- en ondergronds zijn weg vindt is vaak onduidelijk. Informatie erover is lastig te vinden, verspreid over diverse organisaties en niet altijd up-to-date. De gemeente Groningen wilde de benodigde gegevens bij elkaar brengen. Adviesbureau J en L Datamanagement ontwikkelde voor hen de Waterkaart. Inmiddels is er voor meer organisaties zo’n waterkaart gemaakt.

Wateroverlast door overvloedige neerslag veroorzaakt schade en overlast, maar levert ook risico’s op voor de volksgezondheid door lozingen uit het rioolstelsel. Door klimaatverandering worden deze problemen urgenter en staat het onderwerp hoog op de politieke kalender. J en L Datamanagement, een klein adviesbureau voor Stedelijk Waterbeheer, maakt daarom onder meer waterhuishoudingsplannen, rioleringsplannen, stresstesten en informatieproducten op maat.

Van technische taal naar een begrijpelijk verhaal

“Er zijn verschillende partijen betrokken bij het beheer van water en riolering in het stedelijk gebied”, legt Jaco van den Bosch uit. Hij is mede eigenaar van het adviesbureau en deed jarenlange ervaring als adviseur op in de water- en rioleringswereld. “Elke partij heeft eigen gegevens en eigen informatiesystemen. Vaak is daardoor niet duidelijk hoe het stedelijk water- en rioleringssysteem precies werkt, hoe de interacties zijn en hoe het water precies stroomt.” Als geen ander weet Van den Bosch dat het funest is als de basisinformatie niet juist is. “Verkeerde beslissingen zijn snel genomen en kunnen leiden tot kostbare ontwerpfouten met alle gevolgen van dien.” Zo ontstond het idee om de gegevens van alle betrokkenen bij het stedelijk watersysteem centraal op te slaan, zodat tijdens een project alle relevante waterinformatie toegankelijk is.

De eerste versie van de ‘Waterkaart, de werking van het watersysteem in woord en beeld’ was een feit. Het bestond uit een interactieve ArcReader-kaart met alle relevante gegevens van waterschappen en gemeente en een factsheet met een korte gebiedsbeschrijving; aan-en afvoersituatie oppervlaktewater, type riolering, grondwatersituatie en speciale waterhuishoudkundige voorzieningen. Het doel? Kennis delen, vastleggen en vooral, van technische taal naar een begrijpelijk verhaal. Voor de gemeente Groningen gaf deze eerste Waterkaart het inzicht dat nodig was. Het riep ook vragen op. Een aantal werksessies, om met betrokken medewerkers van gemeenten en waterschappen Noorderzijlvest en Hunze en Aa’s het watersysteem door te nemen, boden opheldering.

Mensen komen letterlijk en figuurlijk bij elkaar

De adviseurs van J en L Datamanagement creëren vaker inzicht. Voor alle gemeenten en een aantal waterschappen in Noord-Nederland is zo’n waterkaart gemaakt. Met de Waterkaart – die bestaat uit de eigen gegevens van de organisaties – legt het adviesbureau de werking van het watersysteem uit. En dat levert vaak de nodige verbazing op. “We komen van alles tegen: er zijn bijvoorbeeld verbindingen tussen het watersysteem en de riolering die er niet zijn of niet mogen zijn. Er zijn ook gemalen die niets anders doen dan water heen en weer pompen. Ook komt het voor dat waterstromen niet goed lopen of het lijkt alsof er duikers zijn die dwars door kanalen zouden liggen; het blijken dan eco-passages te zijn.”

De oorzaak van de fouten ligt soms in de vastlegging, maar niet altijd. Jaco van den Bosch: “In de loop van de tijd vinden wijzigingen plaats aan het systeem. Een gemeente doet bijvoorbeeld werkzaamheden die van invloed zijn, maar dit komt niet bij het waterschap terecht. Of andersom.” Om de gegevens goed te beoordelen zijn mensen van verschillende disciplines en organisaties nodig. Dat betekent ook dat muren tussen afdelingen geslecht moeten worden: veldmedewerkers, projectleider en bestuurders moeten met elkaar in gesprek. Soms zijn dit groepen van 15 mensen. In de Waterkaartsessies ontmoeten ze elkaar dan ook. “Hier leren ze elkaar kennen en gaan ze nadenken over elkaars systemen.” De Waterkaart wordt steeds meer een communicatiekaart. Mensen komen hier letterlijk en figuurlijk bij elkaar.”

Kaart-gerelateerde Wikipedia van het watersysteem

De gemeente Groningen is een van de organisaties die behoefte had aan de waterkaart, vertelt Richard Walters, adviseur riolering en stedelijk water. “Ik hou me bezig met aanleg van watersystemen en heb daarvoor vaak telefonisch contact met diverse afdelingen en twee verschillende waterschappen. Het is dan handig als je dezelfde kaart voor ogen hebt als je gesprekspartner aan de telefoon.”

Ongeveer zes keer per jaar zitten de partijen aan tafel en wordt er voortdurend geconstateerd dat iets niet goed geregistreerd is of anders werkt dan de kaart zegt. “De stad is enorm in ontwikkeling. Allerlei werkzaamheden kunnen er voor zorgen dat iets niet goed is geregistreerd of gemaakt.” Zo was er een duiker aangelegd waarbij de afvoer op het riool dichtgezet had moeten worden. De duiker kwam er eerder en zo stroomde vijverwater rechtstreeks naar de afvoer. Te schoon water mag niet in het vuile water terecht komen. “Mijn ultieme doel is een soort kaart-gerelateerde Wikipedia van ons watersysteem te hebben, zodat alle kennis online en het liefst ook nog op een mobiel apparaat toegankelijk is.”

De Waterkaart kreeg een vervolg en werd een begrip in Noord-Nederland. Het samenwerkingsverband Waterketen Groningen Drenthe wilde meer Waterkaarten. Lilian van den Bosch, projectleider, vertelt dat het belangrijk is volgens een strak protocol te werken. “Dit gaat om: welke gegevens worden gebruikt, welke mensen worden uitgenodigd voor de bijeenkomsten, het vastleggen van acties om de gegevens ‘op orde te krijgen’. Inmiddels is het proces zo geoptimaliseerd dat voor elke gemeente en waterschap een Waterkaart is te maken.” Lilian van den Bosch is partner in het bedrijf J en L Datamanagement en echtgenote van Jaco van den Bosch. Ze deed als ZZP’er veel ervaring op met GIS en datamanagement.

Ontwikkelingen

De Waterkaarten worden momenteel geactualiseerd. Dat betekent dat achterliggende gegevens opnieuw worden ingelezen, liefst via services, zodat altijd de meest actuele gegevens aanwezig zijn. Lilian van den Bosch: “In plaats van ArcReader wordt daarom nu ArcGIS Online gebruikt. Bij bijna alle organisaties is ArcGIS aanwezig. Dat werkt handig. Bovendien is dit platform ideaal voor het delen van informatie, stabiel in performance en dat is voor dit project essentieel.”

De factsheets worden omgezet naar StoryMaps. “Erg krachtig, omdat de kaart met het verhaal meebeweegt. Maar het belangrijkste zijn toch weer de Waterkaartbijeenkomsten: professionals uit verschillende organisaties bij elkaar om samen te werken, de kennis te delen en vast te leggen zodat efficiënt aan een robuust watersysteem kan worden gewerkt en onnodige kosten worden bespaard.”

Meer informatie

Neem contact met ons op over dit artikel


Tekst: Harmen van Doorn

Fotografie: Petra Fotografie


Deel dit artikel: